ผศ.ดร.มณฑิรา ยุติธรรม (ที่ปรึกษาโครงการวิจัย)
รศ.ดร.กฤตณะ พฤกษากร (ที่ปรึกษาโครงการวิจัย)

งานวิจัยประเมินการสะสมคาร์บอนอินทรีย์ในดินในพื้นที่ไร่ข้าวโพดที่เปลี่ยนจากป่าไม้ลุ่มน้ำแม่ทะ พบว่า ป่าไม้มีคาร์บอนอินทรีย์ในดินชั้นบนมากกว่าไร่ข้าวโพดเท่ากับ 44.58 และ 30.38 ตัน/เฮกแตร์ ตามลำดับ และการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ลดคาร์บอนในดินลงร้อยละ 34.42 ใน 15 ปี

ความสำคัญ วัตถุประสงค์โครงการ

ปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) ส่งผลกระทบต่อโลกอย่างกว้างขวาง ทั้งการกัดเซาะชายฝั่ง ภัยพิบัติที่รุนแรงและถี่ขึ้น การขาดแคลนอาหาร ผลผลิตการเกษตรลดลง ระบบนิเวศเสื่อมถอย และเศรษฐกิจชะลอตัว สาเหตุหลักคือการเพิ่มขึ้นของก๊าซเรือนกระจก โดยเฉพาะก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂)

ประเทศไทยเป็นหนึ่งในประเทศที่ได้รับผลกระทบ ในปี 2559 ประเทศไทยปลดปล่อยก๊าซเรือนกระจก 354,358 GgCO2eq โดยส่วนใหญ่มาจากภาคพลังงาน (ร้อยละ 71.65) และภาคการเกษตร (ร้อยละ 14.72) อีกทั้งการลดลงของพื้นที่ป่าไม้เฉลี่ยปีละ 1,400 ตร.กม. ทำให้เกิดการปลดปล่อย CO₂ ในปริมาณมาก

จังหวัดลำปางเป็นพื้นที่ที่พบการเปลี่ยนแปลงการใช้ที่ดินสูง ในช่วงปี 2550–2564 พื้นที่เกษตรเพิ่มขึ้นร้อยละ 7.17 ขณะที่พื้นที่ป่าไม้ลดลงร้อยละ 6.84 โดยป่าผลัดใบในพื้นที่ลุ่มน้ำย่อยแม่ทะเปลี่ยนเป็นไร่ข้าวโพดถึง 5.59 ตร.กม. งานวิจัยจึงเลือกพื้นที่นี้เพื่อประเมินการสะสมคาร์บอนในดินชั้นบน (0–30 ซม.) โดยใช้เทคโนโลยีภูมิสารสนเทศและการสำรวจภาคสนาม เพื่อสนับสนุนการจัดการคาร์บอนอินทรีย์ในดินในพื้นที่อื่น ๆ ต่อไป 

วัตถุประสงค์

เพื่อประเมินการสะสมคาร์บอนอินทรีย์ในดินของพื้นที่ไร่ข้าวโพดที่เปลี่ยนแปลงจากพื้นที่ป่าไม้ บริเวณพื้นที่ลุ่มน้ำย่อยแม่ทะ จังหวัดลำปาง 

การดำเนินการ

การประเมินการสะสมคาร์บอนอินทรีย์ในดินในพื้นที่ไร่ข้าวโพดที่เปลี่ยนแปลงจากป่าไม้ บริเวณพื้นที่ลุ่มน้ำย่อยแม่ทะ จังหวัดลำปาง ดำเนินการโดยการกำหนดพื้นที่เก็บตัวอย่างโดยการวิเคราะห์ข้อมูลการเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดินในพื้นที่ลุ่มน้ำย่อยแม่ทะ ระหว่างปี พ.ศ. 2550 – 2564 เพื่อหาบริเวณไร่ข้าวโพดที่เปลี่ยนแปลงมาจากพื้นที่ป่าไม้ ร่วมกับการซ้อนทับเชิงพื้นที่ (Spatial overlay) ด้วยข้อมูลชุดดิน (Soil series) และหน่วยหิน (Rock unit) ในบริเวณที่กรมพัฒนาที่ดินไม่ได้ดำเนินการจำแนกดินไว้ เช่น บริเวณพื้นที่ลาดชันเชิงซ้อน (Slope complex) จากนั้น ดำเนินการสำรวจภาคสนามและเก็บตัวอย่างดินบนที่ความลึก 2 ระดับ ได้แก่ 0-15 และ 15-30 เซ็นติเมตร ทั้งแบบรบกวนและไม่รบกวน (Disturbed and undisturbed sampling) แล้วนำตัวอย่างมาวิเคราะห์สมบัติทางกายภาพ (ค่าความหนาแน่นรวม และเนื้อดิน) และสมบัติทางเคมี (ค่าความเป็นกรด-ด่าง และปริมาณอินทรียวัตถุ) ในห้องปฏิบัติการ เพื่อนำมาคำนวณปริมาณคาร์บอนอินทรีย์ในดิน จากนั้นหาความสัมพันธ์ระหว่างปริมาณคาร์บอนอินทรีย์ในดิน และความลึก เนื้อดิน และค่าความเป็นกรด-ด่าง ด้วยวิธีการทางสถิติ เช่น การวิเคราะห์สหสัมพันธ์ (Correlation) การทดสอบทีแบบเป็นอิสระจากกัน (Independent T-test) และการวิเคราะห์ความแปรปรวน (Analysis of Variance: ANOVA) เป็นต้น 

ผลการดำเนินงาน

ดินในพื้นที่ไร่ข้าวโพดและป่าไม้แสดงปริมาณคาร์บอนอินทรีย์ในความลึก 0-15 เซ็นติเมตร (upper topsoil) มากกว่าดินที่ระดับความลึก 15-30 เซ็นติเมตร (lower topsoil) และดินชั้น upper topsoil ในพื้นที่ป่าไม้มีปริมาณคาร์บอนอินทรีย์ที่มากกว่าดินในไร่ข้าวโพด โดยเฉลี่ยคิดเป็น 44.58 ± 14.88 และ 30.38 ± 10.57 ตันคาร์บอน/เฮกแตร์ ตามลำดับ การเปลี่ยนแปลงจากพื้นที่ป่าไม้เป็นไร่ข้าวโพดตลอดระยะเวลา 15 ปียังทำให้มีปริมาณคาร์บอนอินทรีย์ในดินที่ลดลงประมาณร้อยละ 34.42 หรือประมาณ 1.01 ตันคาร์บอน/เฮกแตร์ต่อปี นอกจากนี้ ปริมาณของคาร์บอนอินทรีย์ในดินยังแสดงความสัมพันธ์เชิงลบกับค่าความหนาแน่นรวมของดิน ปริมาณอนุภาคขนาดทราย และจำนวนปีของการเปลี่ยนแปลงพื้นที่ป่าไม้ ในขณะเดียวกับ ปริมาณของคาร์บอนอินทรีย์ในดินแสดงความสัมพันธ์เชิงบวกกับค่าความเป็นกรด-ด่างในดิน ปริมาณอนุภาคขนาดทรายแป้งและขนาดดินเหนียว 

ผลงานตีพิมพ์

Sattraburut T., Yuttitham M.*, Vongvassana S., Pattanakiat S.,

SDG 13 Climate Action

SDG 15 Life on Land